ماشين است كه اين كار را مىكند . تفاوت نظريهء ماركس و نظريهء فطرت دربارهء هويت جامعه براى اينكه فرق ايندو روشن بشود توضيحى لازم است . قبلًا عرض كردم كه يك نظريه اصلًا ساختمان جامعه را ساختمان ماشينى مىداند كه قطعات در واقع از يكديگر جدا هستند يعنى متحد نيستند ولى به همديگر وابسته هستند . شما سپر ماشين را كه بگيريد حركت بدهيد همهء ماشين حركت مىكند . يا سپر حركت نمىكند و يا اگر حركت كرد همهء ماشين حركت مىكند . آنها مىگويند جامعه حكم يك ماشين را دارد . اجزاء جامعه گاهى پيش افتادگى و پس افتادگى پيدا مىكند . اول يك وضع هماهنگى دارد . بعد يك قسمت از قسمتهاى جامعه پيش مىافتد ، كه از نظر اينها آن قسمتى كه اصل است و پيش مىافتد اقتصاد است . در نتيجه تعادل جامعه بهم مىخورد . آن قسمتهاى ديگر همان وضع سابق خودشان را دارند ، اين قسمت پيش مىافتد ، بعد يك كشمكشى رخ مىدهد . آن قسمتها مىخواهند بمانند ، اين قسمت مىخواهد جلو برود . مثل يك اندامى كه نيمى از آن زنده باشد بخواهد جلو برود ، نيم ديگر فلج يا نيمه فلج باشد و بايد آن را بكشند . يك پا دارد راست حركت مىكند ، يك پاى ديگر را به زور بايد كشيد و برد . كشمكش رخ مىدهد ولى بالاخره آن اندام ضعيف مجبور است كه خودش را تطبيق بدهد به آن اندامى كه قويتر است . پس اين گونه است كه نيمى از جامعه جلو مىافتد نيم ديگر عقب مىافتد كه از نظر اينها آن كه جلو مىافتد زيربناست و آن كه عقب مىافتد روبناست . بعد جنگ زيربنا و روبنا رخ مىدهد و روبنا چاره‌اى ندارد كه آخرش خودش را به زيربنا تطبيق بدهد . ولى مطابق نظريهء فطرى چنين نيست ، جامعه به تمام وجودش مثل يك نهال است . اين نهال گلابى كه به زمين كرده‌اند ، به تمام وجودش دارد به سوى درخت گلابى شدن حركت مىكند . نمىگوييم دچار آفت نمىشود ، ممكن است دچار آفت زدگى بشود يك سال هم رشد نكند ، ممكن است يك شاخه‌اش بشكند ، ممكن است وضع ديگرى پيش بيايد ولى مسير طبيعى همهء اين « كل » به عنوان يك موجود زنده به طرف آن كمال نهايى خودش است . اين است كه طبق نظريهء فطرت اصلًا انسانيت به سوى هويت واحد حركت مىكند و يك هويت ايده آل واحدى دارد كه در عمق فطرتش است و دين آن هويت واقعى انسانيت را به انسان عرضه مىدارد و مىخواهد همهء هويتها را در آن شكل قرار بدهد . آيهء هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَ دِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ « 1 » معنايش اين است . همچنين آيهء وَ لَقَدْ كَتَبْنا فِي

--> ( 1 ) توبه / 33 .